Zewnętrzny inwestor może zostać wspólnikiem firmy audytorskiej w Polsce, jednak ma on ograniczone możliwości przejęcia pełnej kontroli nad taką firmą, zarówno w wymiarze korporacyjnym, jak i operacyjnym. Ustawa o biegłych rewidentach wymaga, aby większość w zarządzie, większość głosów na zgromadzeniu wspólników lub akcjonariuszy oraz większość w organach nadzorczych pozostawała w rękach biegłych rewidentów lub firm audytorskich zatwierdzonych w Polsce lub UE. Żaden typowy inwestor finansowy nie spełnia tych kryteriów, w związku z czym transakcja, której przedmiotem jest firma audytorska musi być właściwie ustrukturyzowana.
Dwa modele strukturyzacji
Model 1: Zróżnicowanie uprzywilejowania udziałów lub akcji
Zróżnicowanie uprzywilejowania udziałów lub akcji w spółce kapitałowej (np. w zakresie prawa głosu, odpowiadającego za kontrolę nad spółką, oraz prawa do dywidendy, odpowiadającego za udział w zysku) pozwala wspólnikom realizować odmienne cele w spółce. Najpełniejszy wymiar takiego zróżnicowania można osiągnąć w prostej spółce akcyjnej, w ramach której możliwe jest rozdzielenie praw ekonomicznych od praw kontrolnych poprzez utworzenie dwóch klas akcji – zróżnicowanych odpowiednio co do zysku i co do głosów. Dzięki temu, w przypadku transakcji dotyczącej firmy audytorskiej, inwestor może objąć akcje ekonomiczne, zapewniające mu prawo do niemal 100% udziału w zysku, przy jednoczesnym posiadaniu mniej niż 50% głosów. Biegli rewidenci zachowują z kolei akcje kontrolne, gwarantujące im ponad 50% głosów, mimo że ich udział w zysku pozostaje minimalny.
Model 2: Podział spółki
Działalność nieregulowana zostaje wyodrębniona do nowej spółki, którą przejmuje inwestor. Firma audytorska pozostaje powiązana z nowym podmiotem umową o wzajemne usługi i rozliczenia. Zasadniczym ryzykiem jest tu kwestia podatkowa – neutralność podatkową podziału zapewnia jedynie wykazanie, że obie części stanowią zorganizowane części przedsiębiorstwa (ZCP), co może być kwestionowane przez organy podatkowe. Istotne pozostaje również ryzyko cen transferowych i zachowania ekwiwalentności świadczeń pomiędzy podzielonymi spółkami.
Umowa wspólników (SHA) i ład korporacyjny
Niezależnie od modelu strukturyzacji, centralnym elementem transakcji jest właściwie skonstruowana umowa wspólników. SHA stanowi główne zabezpieczenie inwestora – reguluje m.in. udział jego przedstawicieli w organach, katalog spraw wymagających zgody inwestora, zasady raportowania oraz wynagradzania. Wadliwie skonstruowana SHA może prowadzić do bezpowrotnej utraty realnego wpływu na działalność firmy i kontroli nad realizacją inwestycji, tzn. firmy audytorskie lub biegli rewidenci, niezwiązani umownie z inwestorem, posiadający realną kontrolę korporacyjną nad firmą audytorską, pozostaną niezależni w zakresie zarządzania nią, co może wiązać się z marginalizowaniem niewłaściwie zabezpieczonego interesu inwestora.
Kapitał ludzki
W firmie audytorskiej wartość inwestycji jest nierozerwalnie związana z kapitałem ludzkim. Inwestor w związku z tym powinien:
- zapewnić w umowach z kluczowymi współpracownikami odpowiednie klauzule zakazu konkurencji oraz ograniczenia w pozyskiwaniu pracowników i klientów, oraz
- wdrożyć program motywacyjny lub mechanizm reinwestycji dla kluczowych osób, który zrównoważy nowe ograniczenia oraz powiąże cele współpracowników z celami inwestora.
Dialog z PANA
Ustawa nie przewiduje formalnej procedury zatwierdzenia transakcji przez Polską Agencję Nadzoru Audytowego. Rekomenduje się jednak prowadzenie dialogu z regulatorem przed zamknięciem transakcji w celu zwiększenia pewności prawnej i ograniczenia ryzyka przyszłego kwestionowania struktury. PANA oczekuje wykazania, że inwestor nie ingeruje m.in. w kwestie zawodowe i etyczne, wynagrodzenia osób wykonujących usługi audytowe i atestacyjne, z zastrzeżeniem rocznego budżetu, pozostają pod kontrolą biegłych rewidentów, a standardy zawodowe mają prymat nad celami ekonomicznymi.
Kancelaria prawna w grupie
Jeśli obok firmy audytorskiej w grupie działa kancelaria prawna, pojawiają się dodatkowe ograniczenia. Inwestor może nabyć np. ogół praw komandytariusza (zakładając działanie kancelarii w formie spółki komandytowej), jednak funkcja komplementariusza (funkcja zarządcza) musi przypadać uprawnionemu prawnikowi (np. adwokatowi lub radcy prawnemu), którego szczegółowe prawa i obowiązki, podobnie jak biegłych rewidentów, należy uregulować umownie.
Podsumowanie
Inwestycja w firmę audytorską jest możliwa, lecz wymaga znacznie bardziej złożonej strukturyzacji niż typowe przejęcie. Pełna kontrola inwestora jest wykluczona z mocy prawa – kluczem do sukcesu jest staranne zaplanowanie struktury, dialog z PANA, właściwie skonstruowana SHA oraz skuteczne zabezpieczenie kapitału ludzkiego. W grupach z innymi formami działalności regulowanej niezbędne jest uwzględnienie pozostałych, odrębnych ograniczeń sektorowych. Ostatecznie o powodzeniu transakcji decyduje nie sam kapitał, lecz umiejętność pogodzenia ambicji inwestora z niezależnością biegłych rewidentów.